از اسطوره تا دلار

دسته: کشاورزی , گردشگری
شنبه - 20 شهریور 1395

Qasba-Canal-GONABAD-nedayegonabad-3ناگهان ۱۱ قنات ایران ثبت جهانی شد! ابتدا قرار بود ۴ قنات معرفی شوند اما برنامه عوض شد. در میانه این خوشحالی از خود پرسیدیم این ۱۱ رشته قنات در میان هزاران رشته قنات ایران مگر چقدر سوگلی هستند که به حجله یونسکو رفتند؟

 

تحقیقات اولیه نشان می دهد  فقط سه قنات مهم و جالب توجه در این لیست بلند بالا وجود دارد.

اول قصبه گناباد و بعد قنات زارچ یزد که بیش از ۸۰ کیلومتر طول دارد و با ۲۱۱۵ حلقه طولانی ترین قنات است. همچنیین ۷۰ پله دارد. البته عمق مادرچاه آن ۸۵ متر بیشتر نیست.

قنات سوم، قنات مون اردستان است.یک قنات دوطبقه که در هر طبقهٔ آن آبی مستقل جریان دارد به گونه‌ای که آب هیچ‌یک به دیگری نفوذ نمی‌کند. دو میله چاه در کنار هم قرار دارند که یکی از آن‌ها متعلق به چاه رویین به عمق ۲۷ متر و دیگری متعلق به قنات زیرین به عمق ۳۰ متر است . البته این قنات فقط  ۴ کیلومتر طول و ۳۰ میله دارد و آبش به  ۶۰ لیتر در ثانیه نمی رسد.

بقیه قناتهایی که ثبت جهانی شده اند یا ویژگی هایشان شبیه دیگر قنات هاست و یا برجستگی بارزی ندارند. البته دو قنات دیگر هم شهره هستند.

اول : قنات وزوان و مزدآباد اصفهان:

مهمترین شاخص آن سد زیرزمینی یا آب بند داخلی  است. که در برخی فصول جلوی آب بسته می شده است.

دوم :قنات ابراهیم‌آباد اراک:

به طول ۱۱ کیلومتر و با ۳۴۸ حلقه چاه و مادر چاه ۱۱۰ متری به علت آنکه چاه اصلی قنات ابراهیم آباد مخروطی شکل است؛ یعنی هر چه چاه به سمت پایین می رود، بازتر می شود و قطر دهانه میله آن حدود یک متر و قطر محل اتصال میله به کوره به حدود ۱۰ متر می ‏رسد، معروف شده است.

 

-60 متر

قنات قصبه

اگرچه سازمان میراث فرهنگی دلیل های کافی خواهد داشت اما در ظاهر در بقیه قنات ها ویژگی بارزی دیده نشد.

  • قنات بلده فردوس:

مجموعه ۱۵ قنات و دو چشمه است و به دلیل سیستم توزیع آب که توسط شیخ بهایی طراحی شده  مطرح است و نه خود قنات ها.

  • آسیاب آبی میرزا نصرالله مهریز یزد:

در مسیر این قنات آسیابهایی  واقع شده است. آسیاب دو سنگی ، آسیاب حاجی ملا ماشاءاله وآسیاب ریگ.  هیچ مزیتی در سازه قنات ذکر نشده است

  • قنات جوپار کرمان:

در یک شهرکوچک ۱۰ هزار نفری واقع شده و ۳ هزار متر طول و ۶۰ لیتر آب دارد . در خوبیهایش گفته اند تأمین آب آن از گسل است سیستم توزیع آن جالب توجه است و همچنین  زیستگاه ماهی کور می باشد.

  • قنات اکبرآباد و قاسم آباد بروات بم:

این قنات‌ها دو قلو هستند و آب آن به ۱۴۰ لیتر در ثانیه میرسد. کمتر از ۳ کیلومتر طول دارند و عمق مادر چاه ۴۴ کیلومتر است.فقط همین!

 

کاملا مشخص است که غیر از ۳ یا ۴ قنات بقیه قابل اعتنا نیست و برای انتخاب آن باید توجیه های دیگر اورد.

نکته جالب آن است که پرآب‌ترین قنات ایران، قنات اکبرآباد فسا در استان فارس اصلا جزو لیست نیست که باعث اعتراض برخی فرهنگ دوستان استان فارس هم قرار گرفته است. یکی از آنها گفته بود به نظر می رسد به دلیل اینکه قرار است تعدادی از آثار فارس از جمله آثار ساسانی ثبت جهانی شود اسمی از قناتهای فارس در لیست ۱۱ قنات نبوده  است.

گزافه گویی نیست اگر بگوییم برخی از قنات های دیگر گناباد مانند خشویی ، رهن، روشناوند و حتی سه گانه دلویی –خیبری و مند از این سازه های ثبت شده ارج و قرب بیشتری دارند. غرض ابراز گلایه و یا نادیده گرفتن تلاش فعالین ثبت جهانی نیست بلکه باید بدانیم در تعیین این جور پرونده های مهم عوامل دیگری هم در نظر گرفته میشود.

به عنوان مثال سعی شده سهم هر استان داده شود تا به عنوان یک زنجیره همه استان های قنات دار درگیر ماجرا شوند. مثلا کرمان با وجود اینکه قنات مهمی ندارد سه سهم دارد یا یک سهم به خراسان جنوبی داده شده است. شاید اگر مسئولین خراسان رضوی تلاش بیشتری میکردند قنات های کاشمر یا خواف هم هم در لیست جا میشد.

تجربه زنجیره ای در باغ های ایرانی که گویا مطلوب بوده است در اینجا اجرا شد. ۹ باغ ایرانی شامل اکبریه بیرجند، فین کاشان، شاهزاده ماهان، ارم شیراز، عباس آباد بهشهر، چهلستون اصفهان، دولت آباد یزد، پاسارگاد شیراز، پهلوان پور یزد (در مجموع به عنوان یک اثر) ثبت جهانی شدند. کیست که نداند تفاوت این باغ ها چقدر فاحش است.

 

 

q5

هرچه بوده ،گذشته است. آنچه در پیش رو ماست تلاش برای توسعه قنات و پیشرفت شهرهای وابسته به آن است. با توجه به اینکه قنات قصبه ما یکی از ۱۱ تا است میتوان آن را یک تهدید یا فرصت نگریست.

تهدید:

اگر امتیاز یا امکانی برای توسعه، جذب توریسم و سرمایه گذاری ایجاد شود. استان هایی مانند کرمان و یزد که در بحث قنات لابی و تسلط بیشتری دارند بهتر میتوانند شیب جهانی شدن را به سمت خود بکشند. مخصوصا آنکه تجربه های قبلی آنها در منطقه کویری از خراسان بیشتر است و کویر لوت هم فرصت مکملی برای آنها ایجاد میکند. ما نمیتوانیم پتانسیل و توان مدیریتی خود را با آنها قیاس کنیم. در این صورت گناباد ما کلاهی از این نمد نخواهد بافت.

فرصت:

اگر توسعه این ۱۱ قنات را متصل ببینیم و  امکان کپی برداری و طرح مشترک بین استان ها فراهم شود. ما هم میتوانیم وارد حلقه استان ها شویم و در جذب سرمایه و حتی مدل های گردشگری شرکت کنیم و ضعف خود را با همزیستی مسالمت آمیز جبران کنیم.

امکان سنجی ها نشان میدهد شهری مانند بم می تواند قنات اکبرآباد را در کنار دیگر آثار خود مانند ارگ دو چندان رشد دهد و اصفهان قنات وزوان را در محدوده دیگر آثارش محبوب کند. اما همه قنات ها این شانس را ندارند.

گناباد ما باید از مرحله اسطوره گرایی قنات خارج شود و جدا از خیال خوش و احساس هویت و عکس سلفی با قنات ، پای افکار و افراد دیگری را به موضوع باز کند. ثبت جهانی قرار است در نهایت به تولید ثروت بینجامد برای این منظور هم نباید از صفر شروع نمود.حتما کپی برداری از مدل های دیگر استان ها لازم است. هر چه سرمایه و فکر یزدی و کرمانی و اصفهانی می کند برای ما می تواند مفید باشد. حتی تشویق آنها برای انجام طرح های مشترک و زنجیره وار مطلوب است.

ده ساله دیگر خیلی چیزها عوض خواهد شد و جایگاه این ۱۱ قنات مساوی نخواهد بود. حواسمان باشد یک دهه دیگر جزو افراد آخر لیست نباشیم.

 

احمد یوسفی

تلگرام

@ahmadyousef


نوشته شده توسط:گنابادنیوز - 1901 مطلب
پرینت اشتراک گذاری در فیسبوک اشتراک گذاری در توییتر اشتراک گذاری در گوگل پلاس
برچسب ها: